نشست سهجانبهای که قرار بود نمایش همکاری سه قدرت بزرگ جهان برای مدیریت بحرانهای بینالمللی باشد، درنهایت به بیانیهای چهارمحوری ختم شد که نه بحران مشخصی را حل کرد، نه تعهد اجرایی مهمی ایجاد کرد و نه چشمانداز روشنی برای تداوم همکاری سه کشور به وجود آورد.
براساس بیانیه مشترک ۱۹ نوامبر ۲۰۲۶ در شنژن، چهار محور اصلی عبارتاند از:
۱. انرژی: افزایش تولید و عرضه فراوردههای نفتی؛ موضوعی که بیشتر یک اعلام تمایل اقتصادی است تا یک توافق راهبردی با سازوکار اجرایی مشخص.
۲. مصونیت مقامات دولتی و مخالفت با سوءاستفاده از صلاحیت نهادهای قضایی بینالمللی: محوری که در عمل با منافع سیاسی و حقوقی مسکو و خودرأیی ترامپ در مخالفت با دیوان بینالمللی کیفری ارتباط مستقیمی دارد.
۳. جلوگیری از جنگ هستهای: تأکید بر اینکه جنگ هستهای برندهای نخواهد داشت و نباید رخ دهد؛ موضعی که پیش از این نیز بارها از سوی قدرتهای هستهای اعلام شده، اما هنوز به توافق عملی برای کنترل تسلیحات منجر نشده است.
۴. اصلاح سازمان ملل متحد: یک هدف کلی و دیرینه که بدون توافق بر سر ساختار اصلاحات، ترکیب شورای امنیت و حدود اختیارات قدرتهای بزرگ، بیشتر در سطح یک موضع سیاسی باقی میماند.
نکته قابل توجه این است در بیانیه، نه جنگ اوکراین بهطور مشخص جایگاهی دارد و نه جنگ ایران؛ یعنی دو پرونده مهم امنیت بینالمللی که انتظار میرفت دستکم درباره آنها گفتوگویی جدی صورت بگیرد، در متن نهایی غایب هستند.
یک نشست، سه رهبر، سه دستورکار
یکی از ضعفهای بنیادی این نشست، نبود منافع مشترک و دستورکار واحد میان سه طرف بود. پیش از برگزاری نشست نیز گزارش رویترز نشان میداد هر یک از رهبران با هدف متفاوتی وارد این گفتوگو شدهاند.
پوتین به دنبال استفاده از ظرفیت چین و آمریکا برای پیشبرد مذاکرات اوکراین و دستیابی به توافقی مطابق با خواستههای مسکو بود. ترامپ به دنبال ثبت یک دستاورد دیپلماتیک بزرگ، بهویژه در حوزه کنترل تسلیحات هستهای بود و شی جینپینگ نیز تمایلی نداشت چین وارد مذاکراتی شود که میتوانست این کشور را در موقعیت تعهدات هستهای مشابه آمریکا و روسیه قرار دهد. رویترز پیش از نشست تأکید کرده بود احتمال دستیابی به یک توافق بزرگ میان این سه قدرت اندک است.
این اختلاف منافع در بیانیه نهایی نیز خود را نشان داد. موضوع اوکراین که یکی از مهمترین اولویتهای مسکو و واشنگتن محسوب میشد، حتی به متن بیانیه راه پیدا نکرد. جنگ ایران نیز با وجود اهمیت آن در معادلات امنیتی و انرژی جهان، در سند مشترک غایب بود.
اوکراین؛ مسئلهای که از دستورکار جهانی خارج شد
شاید مهمترین نشانه محدودیت نشست شنژن را باید در تحولات همزمان پرونده اوکراین جستوجو کرد. درحالیکه سه رهبر درباره صلح و امنیت جهانی بیانیه صادر کردند، جنگ اوکراین همچنان بدون چشمانداز مشخص برای پایان، ادامه دارد.
ولادیمیر پوتین پس از نشست اعلام کرد درباره اوکراین با دو طرف دیگر گفتوگو کرده است، اما هیچ توافق مشخصی درباره توقف جنگ یا آغاز یک روند صلح اعلام نشد. در همان زمان، ولودیمیر زلنسکی و رهبران اروپایی بر ضرورت حضور اوکراین و اروپا در هرگونه مذاکره درباره آینده این کشور تأکید کردند.
فریدریش مرتس، صدراعظم آلمان نیز نشست شنژن را در چارچوب نگرانی از توافق قدرتهای بزرگ بدون حضور طرفهای اصلی مناقشه مورد انتقاد قرار داد. به گزارش رادیو اروپای آزاد، ترامپ پس از دیدار با پوتین و شی، در تماس با رهبران اروپایی درباره ادامه کمکهای نظامی و مالی به اوکراین ابراز تردید کرد؛ موضوعی که نشان میدهد حتی در سطح هماهنگی میان واشنگتن و متحدان اروپایی نیز اختلافنظرهای جدی وجود دارد.
در چنین شرایطی، نشست سهجانبه نهتنها به حل بحران اوکراین منجر نشد، بلکه نتوانست حتی یک چارچوب مشترک برای ادامه مذاکرات ایجاد کند.
ترامپ و دیپلماسی وابسته به شخص
یکی دیگر از موضوعات مهم در ارزیابی آینده نشست شنژن، مسئله تداوم سیاست خارجی دولت ترامپ است. بخش قابل توجهی از ابتکارهای دیپلماتیک رئیسجمهور آمریکا بر دیدارهای مستقیم، روابط شخصی با رهبران دیگر کشورها و نمایش توافقهای بزرگ استوار بوده است.
بااینحال، چنین رویکردی الزاماً به ایجاد توافقهای پایدار منجر نمیشود. تجربه دیدارهای پیشین ترامپ با پوتین و رهبر کرهشمالی نیز نشان داده برگزاری نشستهای پرسروصدا و انتشار تصاویر مشترک، بهتنهایی تضمینکننده حل اختلافات راهبردی نیست. رویترز نیز پیش از نشست شنژن به همین سابقه اشاره کرده بود.
از سوی دیگر، شکستهای انتخاباتی اخیر جمهوریخواهان و چشمانداز دشوارتر فعالیت دولت ترامپ در برابر کنگره تحت کنترل دموکراتها میتواند بر میزان آزادی عمل سیاسی و دیپلماتیک کاخسفید تأثیر بگذارد. به همین دلیل، هرگونه ابتکار مبتنی بر توافقهای شخصی ترامپ با پوتین و شی، با پرسش مهمی درباره تداوم آن در آینده مواجه است.
البته پایان دوره ریاستجمهوری ترامپ در ژانویه ۲۰۲۹ به معنای پایان خودکار روابط سه کشور نیست؛ مسئله اصلی این است آیا این نشست توانسته سازوکاری مستقل از روابط شخصی رهبران ایجاد کند یا خیر. شواهد موجود از بیانیه شنژن، دستکم هنوز چنین چیزی را نشان نمیدهد.
شوآف قدرت به جای معماری نظم جدید
در نهایت، اهمیت نشست شنژن را باید بیش از آنکه در دستاوردهای عملی آن جستوجو کرد، در جنبه نمادین و تبلیغاتی آن بررسی کرد. حضور همزمان رهبران آمریکا، روسیه و چین در یک قاب، تصویری از تمرکز قدرت جهانی در دست سه بازیگر بزرگ ارائه کرد؛ اما این تصویر به معنای شکلگیری یک ائتلاف یا حتی توافق راهبردی میان آنها نیست.
چین توانست نقش میزبان و بازیگر مرکزی یک رویداد دیپلماتیک کمسابقه را ایفا کند. روسیه نیز از حضور در کنار رهبران دو قدرت بزرگ برای نمایش جایگاه بینالمللی خود بهره برد. ترامپ هم فرصت یافت خود را در جایگاه رئیسجمهوری نشان دهد که قادر است با رقبای اصلی آمریکا مستقیماً وارد گفتوگو شود.
اما فراتر از این تصاویر، چهار محور بیانیه مشترک فاقد نقشه راه روشن، جدول زمانی و تعهدات اجرایی مشخص هستند. حتی درباره مهمترین مسائل مورد اختلاف سه کشور نیز توافقی حاصل نشده است.
به این ترتیب، نشست شنژن بهجای آنکه به اقدامی عملیاتی برای ایجاد نظمی جدید منجر شود در سطح یک تفاهم غیرالزامآور باقی ماند، به امید اینکه ارتباطاتی در آینده شکل بگیرد.





نظر شما